Chõ đồ xôi

Bộ chõ đồ xôi bằng gỗ được đa số đồng bào dân tộc miền núi sử dụng, trong đó chõ gỗ của người dân tộc Thái được biết đến nhiều hơn cả, có lẽ do tập quán nấu ăn của đồng bào, họ thường xôi chín hầu như tất cả các thực phẩm của mình: xôi cơm nếp, xôi rau, xôi khoai sắn, xôi bánh trái, củ quả. Món ăn nấu chín bằng phương pháp hấp này thường ngon ngọt hơn, màu sắc cũng đẹp và tự nhiên hơn.

Một bộ chõ đồ xôi của người dân tộc Thái bao gồm 2 dụng cụ: coóng khẩu gỗ và ninh đồng.

Khi làm coóng khẩu, có hai trong nhiều khâu quan trọng nhất, đó là khâu lựa chọn gỗ và đục khẩu. Ở khâu lựa gỗ, người ta phải lên rừng chọn những cây gỗ tròn, kích thước vừa phải, không quá to hoặc quá nhỏ, loại gỗ có tính lành nếu không sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe người dùng. Khâu đục khuôn phải thận trọng từng bước, giữ cho khuôn không bị vỡ, kích thước miệng khuôn rộng 15 – 20 cm, đáy khuôn cố định từ 09 – 10 cm cho vừa với miệng ninh đồng. Dụng cụ làm chõ thường là dao, rìu, đục, cưa…Tất cả các bước đòi hỏi người làm kiên trì, khéo léo. Nếu chõ đồ xôi làm không tốt thì xôi chín không đều, hương thơm của xôi mất đi.

Ninh (mỏ nửng) là một vật dụng rất đặc biệt của dân tộc Thái, nó chứa đựng nhiều loại giá trị bởi vậy nó được người Thái quý trọng. Người thái dùng ninh để đồ xôi, đồ rau hoặc đun cách thủy nhiều loại thứu ăn, phù hợp với tập quán ăn uống của họ.

Ninh khi dùng đồ xôi đi kèm với coóng khẩu gỗ. Khi dùng đồ rau thì đi kèm với một dụng cụ đục bằng tre bương gọi là hay môi. Nó có tác dụng như là một nồi hơi cung cấp hơi nước nóng để làm chín gạo nếp hoặc thức ăn ở bên trên.

Ninh được dùng như sau: Căn cứ vào lượng gạo hay thức ăn nhiều ít mà người ta đổ vào ninh một lượng nước cho phù hợp, tiếp theo đổ nước vào ách mỏ. Nước ở ách mỏ có tác dụng bịt kín đáy của khẩu hoặc hay môi. khi nước trong ninh sôi và còn có tác dụng chông nứt chống cháy chỗ hay khảu (hay môi)

Tiếp theo đặt coóng khẩu gỗ hoặc hay môi đã có gạo hoặc thức ăn vào miệng ninh và đặt ninh lên bếp đun. Khi có lễ lên nhà mới bao giờ người Thái cũng mang cái ninh lên trước và nhóm lửa đồ xôi để cúng trong nhà. Ninh cũng là một thứ của quý giá không thể thiếu khi bố mẹ chia của cải cho con cái có gia thất ra ở riêng.

Ninh có chiều cao từ đáy đến quai là 33 cm. Đáy rộng 28 cm miệng rộng 29 cm. Thân ninh hình nam leo từ trễn xuống dưới, cổ thắt lại đường kính 12 cm.